Stanowisko

mapka1d
Mapa ziem Majów z lokalizacją Parku Triangulo i miasta Nakum (za: Robert Sharer, The Ancient Maya, Stanford University Press, 1994, fig. 1)

Historia badań archeologicznych w Nakum
Nakum jest jednym z ważniejszych ośrodków kultury Majów, położonym w północno-wschodniej Gwatemali na obszarze tzw. Parku Triangulo. Ruiny leżą w obrębie departamentu Petén, w odległości ok. 25 km w linii prostej od słynnego miasta Majów – Tikal. Nakum zostało odkryte w 1905 r. przez francuskiego badacza, hrabiego Maurice’a de Perigny, który przygotował pierwszy, schematyczny plan stanowiska. Następne ekspedycje prowadzone przez Alfreda Tozzera i Raymonda Merwina z Peabody Museum Uniwersytetu Harvarda zaowocowały dokładniejszym rozpoznaniem ruin i stworzeniem dokładnej mapy stanowiska oraz planów największych struktur. Następnie, w latach dwudziestych XX w. miasto kilkakrotnie odwiedzał Sylvanus Morley by zadokumentować płaskorzeźbione stele. Owocem jego wieloletnich badań na obszarze Petenu stała się monumentalna publikacja pt. „The Inscriptions of Peten”, zawierająca bogatą dokumentacją, na którą składały się fotografie, rysunki i opisy stel oraz ołtarzy. Kolejnym badaczem, który zainteresował się Nakum był dopiero Nicholas Hellmuth, który na początku lat siedemdziesiątych dwukrotnie odwiedził to miejsce. Rezultatem jego wizyt było przygotowanie nowego, zaktualizowanego planu oraz dwóch publikacji, z których jedna stanowi raport wręczony Gwatemalskiemu Instytutowi Antropologii i Historii (IDAEH).
Pierwsze prace konserwatorskie, przy kilku najważniejszych strukturach w centrum Nakum, rozpoczęły się w 1989 roku, z inicjatywy Instytutu Antropologii i Historii Gwatemali (IDAEH), zaś od 1994 roku prowadzone były regularne badania wykopaliskowe w ramach Projektu Triángulo. Prace te były kierowane najpierw przez Bernarda Hermesa, a od roku 2002 przez archeolog Zoilę Calderón i skupiały się głównie na wykopaliskach oraz odrestaurowaniu największych kompleksów budowlanych położonych w ścisłym centrum miasta (rejon Akropolu oraz Centralnego i Wschodniego Placu). Obok tego w latach 1999-2003 dzięki zaangażowaniu polskich badaczy (Justyna Olko z Uniwersytetu Warszawskiego oraz Jarosław Źrałka z Uniwersytetu Jagiellońskiego) dokonano badań na peryferiach Nakum oraz dokumentacji prekolumbijskich graffiti pokrywających ściany pałaców i świątyń położonych w centrum ruin. Badania Projektu Triángulo w Nakum zakończyły się w roku 2008. Od tego momentu nowy dyrektor Projektu: Vilma Fialko postanowiła skupić wysiłki badawcze na pracach archeologicznych w pobliskim mieście Majów o nazwie Naranjo. W ostatnich latach nazwa gwatemalskiego projektu uległa także zmianie z Proyecto Triángulo na DECORSIAP (Departamento de Conservación y Rescate de Sitios Arqueológicos Prehispánicos) co związane było m.in. z rozszerzeniem działalności badawczej na obszary wykraczające poza teren Parku Triángulo.

s1d
Rekonstrukcja wyglądu płd. części Nakum ok. IX w. – wg. Breitner Gonzalez i Thelma Tobar

Opis stanowiska
Nakum podzielone jest na dwa główne sektory – Północny i Południowy. Sektor Północny tworzy rozległy plac (Plac Północny) zamknięty od zachodu i wchodu kilkoma platformami, na których wznosiły się prawdopodobnie niewielkie budowle z materiałów nietrwałych oraz wysoka budowla świątynna w typie piramidy (Budowla X). Po stronie północnej

placu znajduje się szeroka platforma, na której wzniesiono budowle o charakterze pałacowym i trzy mniejsze platformy (tzw. Grupa Północna). Południowo-wschodnią część Placu Północnego zamyka kompleks czternastu budowli (nazywany Grupą Wschodnią lub Grupą Merwina) zbudowanych na dużej platformie; najprawdopodobniej zabudowania te miały charakter mieszkalny. Sektor Północny połączony jest z Sektorem Południowym podwyższoną drogą nazywaną Drogą Perigny’ego (Calzada Perigny), mającą ok. 250 m długości, zaś przy jej południowo-zachodnim końcu znajduje się boisko do rytualnej gry w piłkę.
Sektor Południowy składa się z dwóch szerokich placów (nazwanych Placem Centralnym i Placem Wschodnim), a także z mniejszego dziedzińca zwanego Placem Południowo-wschodnim oraz z wielkiego kompleksu Akropolu. Plac Centralny ograniczony jest od południa Budowlą D – długą na

ponad 100 m strukturą o charakterze pałacowym z 38 komnatami, od zachodu Świątynią C (wysoka piramida), okrągłą Budowlą 12 i kolejnym boiskiem do gry w piłkę. Od północy Plac Centralny zamyka Świątynia B (piramida), a od wschodu Budowla A, znana także pod nazwą La Iglesia (z hiszp. „kościół”), ze względu na wysoki dach wieńczący świątynię oraz widoczne łukowate wejścia prowadzące do jednej z jej komnat. W rejonie Placu Wschodniego istnieje tylko jedna wielka konstrukcja: Budowla V, która jest dość niską piramidą zwieńczoną świątynią posiadającą ogromnych rozmiarów komnatę. Plac Południowo-wschodni z czterech stron otaczają potężne konstrukcje architektoniczne: po stronie zachodniej podstawa monumentalnego Akropolu, po wschodniej- ogromna Piramida U (najwyższa piramida w Nakum), po stronie północnej Budowle 34 i 35, a po południowej Budowla 33, za którą znajdują się dwa mniejsze kompleksy architektoniczne skupione wokół niewielkich placów nazywanych Patiem 13 i 14. Akropol tworzy system kompleksów pałacowych wzniesionych na ogromnej, kwadratowej platformie dookoła której mieści się 12 mniejszych patiów. Zabudowa architektoniczna Akropolu jest mocno skoncentrowana i zamknięta, tworząc tym samym odseparowaną, prywatną przestrzeń mieszkalną dla członków elity Nakum. Po środku platformy Akropolu znajduje się kolejna wysoka platforma nazywana Akropolem Centralnym lub Wewnętrznym, która w ostatniej fazie konstrukcyjnej posiadała na szczycie pięć budynków. Prawdopodobnie było to miejsce, gdzie zamieszkiwał władca wraz z rodziną w schyłkowym okresie klasycznym (IX-X w. n.e.).
Stanowisko Nakum tworzy nie tylko monumentalne centrum, ale również rozległe peryferia, z licznymi kompleksami mieszkalnymi. Badania peryferii, prowadzone w latach 2001 – 2003 w ramach Projektu Triángulo, pozwoliły na zadokumentowanie 36 grup mieszkalnych, zamieszkiwanych przez ludność reprezentującą zarówno klasę średnią jak też najniższych członków lokalnej społeczności. Wyniki badań prowadzonych w części południowej stanowiska dowodzą, że pierwsze osadnictwo w Nakum należy wiązać ze środkowym okresem preklasycznym (800 – 300 p.n.e.), kiedy zostały wzniesione najstarsze budowle, m.in. w rejonie Akropolu oraz Grupy Merwina. W późnym okresie preklasycznym (300 p.n.e. – 250 n.e.) nie tylko przebudowano większość istniejących założeń architektonicznych, ale także wzniesiono nowe konstrukcje. Z wczesnym okresem klasycznym (250 – 600 n.e.) badacze łączą cztery budowle wzniesione w stylu talud-tablero, który jest charakterystyczny dla położonego stanowiska Teotihuacan z Centralnego Meksyku. Wielki rozwój i rozbudowa ośrodka miały miejsce w późnym okresie klasycznym (600 – 800 n.e.), jednak apogeum rozkwitu przypada na schyłkowy okres klasyczny (IX – X w.) kiedy to Nakum uzyskało swój ostateczny kształt architektoniczny. W tym czasie obserwuje się wzrost aktywności budowlanej i znaczny przyrost demograficzny. Należy zaznaczyć, że jest to moment, kiedy w dochodzi do upadku większości ośrodków na Nizinach Majów. Można przypuszczać, że sytuacja ta wiąże się z położeniem Nakum w górnym biegu rzeki Holmul, co czyniło z miasta doskonałe miejsce dla powstania portu rzecznego. Wydaje się, że właśnie to dogodne położenie pozwoliło elitom Nakum utrzymywać władzę i kontrolować handel przez ok. 100 lat po upadku większości ważnych centrów osadniczych, takich jak Tikal czy Naranjo.

s (37)
Przeprawa przez dżunglę w trakcie pory deszczowej

Początki polskich badań w Nakum
Jak wcześniej wspomniano, historia zaangażowania polskiej strony w badania w rejonie gwatemalskiego Parku Triángulo sięga 1999 roku, kiedy to dwójka polskich studentów (Justyna Olko z Uniwersytetu Warszawskiego oraz Jarosław Źrałka z Uniwersytetu Jagiellońskiego) dzięki pomocy prof. Mariusza Ziółkowskiego, szefa ówczesnej Andyjskiej Misji Archeologicznej (obecnie Ośrodek Badań Prekolumbijskich) została przyjęta do grona członków Projektu Triángulo. Polscy studenci brali udział w badaniach na takich stanowiskach jak Nakum, Yaxha czy Naranjito, zajmując się m.in. dokumentacją prekolumbijskich graffiti i uczestnicząc w pracach archeologicznych realizowanych we wspomnianych ośrodkach. W 2004 roku do grupy tej dołączył Wiesław Koszkul – doktorant z Uniwersytetu Jagiellońskiego, który wcześniej uczestniczył w badaniach na stanowiskach kultury Majów położonych w Belize. W roku 2004 pojawiły się informacje mówiące o tym, że badania w Nakum powoli dobiegają końca, ponadto od roku 2002 badania w coraz większym stopniu skupione były na pracach restauracyjnych, a nie archeologicznych. Czynniki te sprawiły, że w roku 2005 Jarosław Źrałka i Wiesław Koszkul postanowili zwrócić się do miejscowego rządu o uzyskanie pozwolenia na prowadzenie samodzielnych badań w Nakum. Polscy archeolodzy otrzymali zgodę i rok później rozpoczęto realizację nowego projektu, który przyjął nazwę Projektu Archeologicznego Nakum. W czasie pięciu sezonów badawczych, które dotychczas zrealizowano, na stanowisku pracowali specjaliści reprezentujący różne dyscypliny naukowe (archeolodzy, antropolodzy i konserwatorzy) z Polski i Gwatemali, wspierani przez blisko dwudziestu studentów z obu tych krajów. Zanim jednak polscy badacze mogli wbić w ziemię pierwszą łopatę czekało ich sporo pracy związanej ze zorganizowaniem bazy archeologicznej w dżungli, zlokalizowanej tuż obok ruin Majów. W roku 2006 ze skromnych środków finansowych zbudowano chatę przykrytą dachem z palmowych liści, która pełniła funkcję kuchni i laboratorium archeologicznego, w którym dokonuje się rekonstrukcji i dokumentacji zabytków odnalezionych w trakcie wykopalisk. Tuż obok postawiono prowizoryczny prysznic. Materiał, z którego wykonano krzesła, ławki i półki pozyskano z drzew ściętych w dżungli oraz z desek zakupionych w miejscowości Santa Elena, odległej od Nakum o ponad 80 km. Z takiej samej odległości należało dowozić żywność i wodę. Zdarzało się jednak, że w trakcie pory deszczowej wynajęty przez nas samochód nie mógł dotrzeć na stanowisko i mimo napędu na cztery koła, grzązł w błotnistej drodze. Czasem potrzebna była pomoc, która przemierzając dystans nawet kilkunastu kilometrów, do miejsca gdzie utknął samochód, wyciągała go z błota lub wody za pomocą lin. Pod względem warunków klimatycznych, najbardziej tragiczny dla polskich archeologów był sezon 2008 (maj-czerwiec). Na skutek ulewnych deszczy poziom rzeki Holmul, nad którą leży Nakum, podniósł się gwałtownie o blisko 2 m, w efekcie czego okoliczne tereny zostały zalane. Badacze byli zmuszeni ewakuować się z Nakum, niemal z całym sprzętem. Blisko 30 osób przeciągało samochód przez rzekę Holmul z obawy, by nie porwał go rwący nurt. Mimo tych wysiłków auto trzeba było pozostawić w dżungli, ponieważ jeden z odcinków drogi był zalany do tego stopnia, iż nie było możliwości dalszego holowania wozu. Następnie czekał nas wielogodzinny marsz przez zalaną dżunglę do pobliskiego stanowiska Yaxha, skąd już bez trudności można było dostać się do „cywilizacji”.

Jarosław Źrałka, Wiesław Koszkul

    Dodaj komentarz

    Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *